Evsel tehlikeli atık yönetimi
Pazartesi, 07 Aralık 2009 15:42
Hemen hemen her evde tehlikeli sayılabilecek ürünler veya uygun olmayan yöntemlerle bertaraf edilmesi durumunda insan ve çevre sağlığına zarar verme potansiyeli olan ürünler kullanılmaktadır. Bu ürünler, evlerin temizlenmesinde, otomobil ve bahçe bakımında, hobi faaliyetlerinde veya çeşitli birçok işlemde karşımıza çıkabilmektedir.
Dünyada her yıl binlerce kişi evlerde kullanılan tehlikeli ürünlere maruz kaldıkları veya bu ürünlerle ilgili ev kazası geçirdikleri için zarar görmektedir. Taşıdıkları potansiyel zararlar nedeniyle bu ürünler bilinçli bir şekilde kullanılmalı ve bertaraf edilmelidir.
Evsel tehlikeli atık (ETA) yönetimi, gerek bilimsel literatür gerek kent yönetimleri açısından az çalışılmış konulardan biridir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde bu alanda önemli derecede veri eksikliği bulunmaktadır. Bunun temel nedeninin idari yönetimin ilgi eksikliği ve uygun finansmanın bulunamayışı olduğu belirtilmektedir.
İstanbul’da yapılan bir çalışmada, İstanbul geneli için ETA’nın yüzde 0,7 oranında ve kişi başına günlük ETA üretim miktarının 2,89 gr. olduğu görülmüştür. ETA’nın yüzde 41,6’sını ilaç atıkları, yüzde 13,5’ini temizlik malzemeleri, yüzde 13,5’ini medikal şampuanlar, yüzde 12,9’unu piller, yüzde 3,5’ini boyalar, yüzde 1,3’ünü aerosoller, yüzde 0,5’ini yapıştırıcılar ve yüzde 0,1’ini boru açıcılar oluşturmaktadır.

EVSEL TEHLİKELİ ATIK NEDİR?
Evsel tehlikeli atıklar, evlerde kullanılmak üzere satın alınan tehlikeli ürünlerin uygunsuz kullanılması veya bertaraf edilmesi sonucu oluşur. Bu atıklar konsantrasyonu, fiziksel ve/veya kimyasal özelikleri nedeniyle insan ve çevre sağlığına potansiyel tehlikeler sunmaktadır.
ETA genel olarak 6 ana başlık altında incelenebilmektedir: Ev temizleyicileri, otomobil ürünleri, ev bakım ürünleri, bahçe ürünleri, elektronik ürünler ve çeşitli ürünler.
ETA uygun olmayan bir şekilde bertaraf edildiğinde kanalizasyon sistemi vasıtasıyla yeraltı sularına veya akarsulara sızabilmekte, sağlık ve güvenlik risklerini de beraberinde getirebilmektedir. Evsel atık yönetim sistemleri (depolama alanı, toplama ve taşıma sistemi ve ekipmanı) tehlikeli atıklar için tasarlanmamıştır. Bu nedenle evsel atıkların ETA ile karıştırılarak evsel atık yönetim sistemine dahil edilmesi uygun değildir.
Türk Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne göre, tehlikeli atıkların patlayıcı, oksitleyici, tutuşabilir vb. gibi 14 özelliği vardır. Bu özelliklerden bir veya birkaçına sahip olan atık, tehlikeli atık olarak sınıflandırılmaktadır.
Ürünün etiketinde belirtilen bazı ifadeler ürünün tehlikeli olup olmadığını belirlemek için en kolay yöntemdir Etiketlerde bulunan ‘zehir’ ifadesi en yüksek tehlike seviyesi için kullanılmakta ve ürünün yüksek derecede toksik olduğunu ifade etmektedir. ‘Tehlike’ ifadesi, ürünün toksik veya parlayıcı/tutuşabilir veya korozif oluğunu belirtmektedir. ‘Uyarı’ veya ‘Dikkat’ ifadeleri ise ürünün toksik, korozif, reaktif veya tutuşabilir olabileceğini, ancak diğer iki durumdaki kadar yüksek tehlike barındırmadığını ifade etmektedir.
Tehlikeli evsel atıklara ağız yoluyla, soluma veya deri teması yoluyla maruz kalma sonucu çeşitli akut veya kronik sağlık etkileri ortaya çıkabilmektedir.

YASAL ALTYAPI
Endüstriyel kaynaklar tarafından üretilen tehlikeli atıklar Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Atık Yönetmeliği Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik gibi yasal düzenlemelerle kontrol altına alınmaya çalışılırken, evlerden çıkan tehlikeli atıklara ilişkin özel bir yasal düzenleme bulunmamaktadır. Bu nedenle evlerden çıkan tehlikeli atıklar, tehlikesiz evsel atıklarla birlikte depolama alanlarında depolanmaktadırlar. ETA ne AB, ne de Türk yasa ve yönetmeliklerince değildir.
   
UYGUNSUZ BERTARAFIN SONUÇLARI 
ETA’yı yönetmenin en iyi yolu oluşumunu önlemektir. Bunun için aynı işi yapan ürünlerden en az tehlikeli olanını seçmek ve yetecek en az miktarda satın almak gereklidir.
ETA tehlikesiz evsel atıklarla birlikte depolama alanlarına gönderilmektedir. Çeşitli bilimsel çalışmalar göstermektedir ki evsel atık depolama alanlarından kaynaklanan sızıntı sularının karakteri, tehlikeli atık depolama alanlarının sızıntı sularına benzemektedir. Yeraltı sularının, depolama alanlarından sızan sularla kirlendiği bazı araştırmacılar tarafından rapor edilmiştir.
ETA’nın kullanımından, depolanmasından ve uygunsuz bertarafından kaynaklanabilecek başlıca tehlikeler aşağıdaki gibi sıralanabilir:
- Boya, antifriz, motor yağı ve diğer tehlikeli atıkların yağmur suyu drenaj sistemine boşaltılması sonucu akarsuların ve diğer drenaj alanlarının kirletilmesi,
- ETA’nın evsel atıklarla birlikte vahşi depolanması,
- Uygunsuz depolanan ürünlerin özellikle çocuklarda zehirlenme kazalarına yol açabilmesi,
- Tutuşabilir ürünlerin depolanması (solventler, yağlar, yağ bazlı boyalar) sonucu evlerde yangınların çıkması,
- Kanalizasyon sistemine atılan bazı tehlikeli atıklar nedeniyle drenaj hatlarının tahrip olması, atıkların toprağa sızması,
- Evsel atıklarla birlikte depolanan cıvanın buharlaşması ve metil cıva olarak sucul ortamlara ulaşabilmesi, canlıların yağ dokularında birikmesi ve nörolojik hasarlara neden olabilmesi.

ÖNLEME VE KAYNAKTA AZALTMA
Evsel tehlikeli atıkların oluşumunun kaynağında azaltılması için aşağıdaki öneriler sıralanabilir:
- Kullandığınız ürünü değiştirin: Örneğin yağ bazlı boya yerine su bazlı boya, kimyasal gübre yerine kompost, ticari böcek öldürücü yerine borik asit kullanabilirsiniz. 
- Alışkanlıklarınızı değiştirin: Örneğin kimyasal boya sıyırıcı yerine zımpara kağıdı, kimyasal lavabo temizleyici yerine lavabo pompası kullanabilirsiniz.
- Gerçekten tehlikeli bir ürün kullanmanız gerekiyorsa: Etiket üzerindeki talimatları okuyunuz. Birçok ürün üzerinde uygun kullanım ve bertaraf için talimatlar bulunmaktadır.
- Tehlikeli ürünleri yalnızca ihtiyaç duyduğunuz kadar satın alın
- Tehlikeli ürünleri aşırı miktarda kullanmamaya çalışın. 
- Evdeki atık yönetiminizi iyileştirin: Tehlikeli ürünleri etiket üzerindeki talimatlara göre muhafaza edin.
- Kendinizi ve başkalarını eğitin: Tehlikeli ürünlerin alternatifleri hakkında daha fazla bilgi edinin.
- Depolama ve bertaraf yolları: Tehlikeli ürünler veya oluşan tehlikeli atıklar tehlike özelliklerine göre bir arada veya ayrı saklanmalıdır

İDAREYE DÜŞEN SORUMLULUKLAR
Evsel tehlikeli atık yönetimi için program oluşturmak isteyen yerel yönetimlerin aşağıdaki adımları izlemesi gerekmektedir:
- Sakinlerinizi (çocuklar da dahil) tehlikeli atık üretimini azaltmaları yönünde bilgilendirin,
- Evsel tehlikeli atıklar için bir yeniden kullanım, geri kazanım merkezi oluşturun,
- Evsel tehlikeli atıklar için özel toplama günleri organize edin ve toplanan atıkların uygun bir şekilde bertarafını sağlayın.

Sonraki >