Vergi haftası ve vergi ayı olan mart ayının yaklaştığı bugünlerde belki de ilk akla gelen “Mükelleflerinin vergi ödeme konusunda isteksiz davranmalarının veya vergi kaçırmalarının nedenleri acaba nelerdir?” sorusu oluyor.
Mükelleflerin kendi rızasıyla kanunların belirlediği sürelerde vergilerini ödemeleri olarak ifade edilen “vergiye gönüllü uyumu” etkileyen faktörler çok çeşitli olmakla birlikte bunlar genel olarak altı ana başlık altında toplanabilir.
1. Gelir Düzeyi ve Vergi Oranları: Araştırmalar gelir arttıkça vergi kaçakçılığının da arttığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, vergi oranlarının vergi kaçakçılığının başlıca belirleyicisi olduğundan, vergi oranlarının düşürülmesi gelir beyanını teşvik etmekte ve verginin tabana yayılmasına katkı sağlamaktadır.
2. Sosyal ve Demografik Faktörler: Mükelleflerin vergiye gönüllü uyumu üzerinde “yaş”, “cinsiyet”, “medeni hal”, “mesleki çevre” ve “eğitim” gibi faktörlerin etkili olduğu görülmektedir. Örneğin, gönüllü uyum oranları “mesleklere” göre farklılık göstermekte olup, mükellefin mensup olduğu meslek gurubunda kaçakçılık yaygınsa, bu durum bireysel olarak bu mükellefin de vergi verme azmini ve şevkini kırmaktadır.
3. Cezalar, Denetim Olasılığı ve Önceki Denetimler: Araştırmalar yüksek cezalar ve denetim olasılığının kaçakçılığı engelleyeceğini, denetim oranı ve olasılığının düşük olması durumunda ise vergiye gönüllü uyumun da düşük olduğunu göstermektedir.
4. Mali Müşavirlerin Ektisi: Mali müşavirlerin mükelleflerin “vergiye gönüllü uyum” göstermelerine çok önemli etkisi vardır. Bir taraftan mali müşavirler mükelleflere vergi konularını iyi anlatarak ve hata oranını azaltarak gönüllü uyumu artırabilirler iken, diğer taraftan mükelleflerin doğru beyanda bulunma eğilimini olumsuz etkileyebilirler.
5. Vergi Ahlakı: Mükelleflerin genel ahlakı ve inançları da vergiye gönüllü uyumu belirlemektedir. Mükelleflerin vergi yükünün adil olmadığına, ödenen vergilerin çarçur edildiğine, vergi idaresi tarafından kendisine haksızlık yapıldığına inanmaları durumunda vergi kaçırmayı mubah ve doğal karşılayabilmektedirler. Böyle bir davranışı inançlarına uyumlu ve rasyonel bir durum olarak görebilmektedirler.
6. Vergi Sisteminin Karmaşıklığı ve Vergi Affı: Vergi kanunlarının karmaşıklığı mükelleflerin doğru beyanda bulunma eğilimini olumsuz etkilemektedir. Karmaşık kanunları anlayamayan mükellefler vergiyi doğru beyan edip ödemekten çekinmektedirler. Vergi aflarına gelince, affın kısa vadede vergi tahsilatını artırdığı ve özellikle kayıt dışı sektörlerin kayıt altına alınmasına yardımcı olduğu görülmektedir. Ancak uzun vadede mükelleflerin gönüllü uyumunu olumsuz etkilemektedir. Eğer mükellefler gelecekte de vergi aflarının sık sık çıkarılacağına inanırlarsa, vergi ödeme konusundaki istekleri azalmaktadır.
Görüldüğü gibi, birçok faktör mükelleflerin vergiye uyumu üzerinde etkili olmaktadır. Dolayısıyla vergi sistemini daha etkin hale getirmeye yönelik çalışmalar yapılmasının yanı sıra mükelleflerin gönüllü uyumunu belirleyen faktörlerin ampirik çalışmalar ile araştırılması ve mükelleflerin vergiye yaklaşımlarını da dikkate alan değişikliklerin yapılmasında yarar vardır.

Yazarın Diğer Yazıları İçin Tıklayınız